امروزه این اعتقاد وجود دارد که با پیشرفت تکنولوژی صنعت برق، اهمیت آن در زندگی اقشار مختلف مردم به گونه ای است که بهره وری از جلوه های نوین زندگی، بدون وجود آن میسر نمی باشد. از طرفی گستردگی و رشد سریع مصرف الکتریکی بخاطر  مشخصات مطلوب آن بحدی رسیده است که جوامع شهری و روستایی با فرهنگ های مختلف را تحت پوشش قرار می دهد، بطوریکه در ایران شاخص مصرف انرژی الکتریکی از تولید آن پیش افتاده است، لذا با توجه به اهمیت مباحث حفاظت و بهره برداری ایمن از انرژی الکتریکی جا دارد که تلاشی متناسب در جهت بالا بردن سطح دانش و فرهنگ عمومی در خصوص استفاده ایمن از این انرژی ارزشمند بعمل آید.

 

چرا آگاه سازی مصرف کنندگان مهم است

همانطور که می دانید انرژی الکتریکی در اشکال مختلف و در دو سطح ولتاژی فشار متوسط (بیست کیلوولت) و فشار ضعیف در نقاط مختلف شهر و روستاها، برای مصارف صنعتی، تجاری و خانگی توزیع می گردد. وجود خطوط هوایی برق و عبور آن ها از جوار ساختمان ها و درختان و همچنین استفاده از این انرژی، در داخل منزل و کارگاه ها از جمله موارد حضور گسترده این انرژی قدرتمند در زندگی و محیط زیست انسان است. بی شک انسان با مشاهده علائم هر گونه خطری به صورت ذاتی در مقابل آن از خود عکس العمل نشان می دهد و در صدد رهایی از آن بر می خیزد، اما چون کمیات انرژی الکتریکی با حواس انسان قابل لمس نمی باشد، لذا لازم است حداقل اطلاعات مورد نیاز در خصوص استفاده صحیح از برق و نیز مخاطرات شبکه های هوایی برق در دسترس عامه مردم جامعه قرار بگیرد تا در موارد لزوم پیشگیری لازم به عمل آورند.

 

هدف اصلی از ایمنی برق

هدف اصلی از ایمنی برق جلوگیری از بروز حوادث و اتفاقات ناشی از برق به منظور حفظ سلامتی انسان، حیوانات در درجه اول و در درجه دوم تاسیسات و ساختمان هاست. در همین راستا از قوانین و مقررات ایمنی برق، برای دستیابی به این مهم استفاده می گردد، که در ابعاد فنی، در نصب و استفاده از تجهیزات الکتریکی و ماشین آلات بکار گرفته می شوند. لذا با توجه به گستردگی استفاده از تجهیزات الکتریکی در فعالیت های روزمره، اجرای مقررات و دستورالعمل های ایمنی برق در همه فعالیت های جامعه ضرورت دارد. بنابر این رعایت این الزامات و مقررات اختصاص به گروه خاصی نداشته و شامل عموم مردم، چه در منزل و چه کارهای تخصصی و صنعتی نیز می گردد.

 

بازنگری در سیستم الکتریکی ابنیه و تاسیسات

همانطور که اشاره گردید، امروز تجهیزات الکتریکی بعنوان جزء جدایی ناپذیر زندگی ما به حساب می آیند. بسیاری از خدمات که در جامعه ارائه می گردند به انرژی الکتریکی وابسته است و شاهرگ های اقتصادی، بدون جریان برق، قطع می شوند. با این همه استفاده از این انرژی حیات بخش و مهم هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب و ایمن فاصله زیادی دارد. سیم كشی های غیر اصولی و خارج از استاندارد به ویژه در بافت های قدیمی، خسارت های جبران ناپذیری وارد می كند و به تلفات انسانی و مادی خود ادامه می دهد. آمار وحشتناكی از میزان آتش سوزی هایی كه عامل اصلی آن نقص سیستم سیم كشی ساختمان هاست در اختیار می باشد و آمار قابل توجهی از برق گرفتگی افراد و حیوانات، گویای بهره برداری نادرست از انرژی الکتریکی و نبود استانداردهای لازم در تجهیزات الکتریکی مورد استفاده در سطح كشور است. با توجه به این آمار و ارقام که هر روز در مطبوعات و گزارشات عنوان می گردد و همچنین مقایسه با سایر کشورها لزوم بازنگری تجهیزات و تاسیسات الکتریکی جدی به نظر می رسد.

 

تجربه موفق دیگر کشورها

در بسیاری از کشورهای دنیا به منظور جلوگیری از تلفات انرژی، خطرات ناشی از برق گرفتگی، آتش سوزی های بی مورد در مقابل صاعقه و جلوگیری از قطع ناخواسته برق و ازدیاد ولتاژ هنگام قطع نول و خسارات اقتصادی و فنی به تاسیسات ساختمان و صنایع كشور، ضمن برنامه ریزی های بلند مدت در زمینه ایمنی برق و اشاعه فرهنگ بهره برداری صحیح از انرژی برق در بین افراد جامعه، اجرای سیستم حفاظتی زمین (ارتینگ) در تمام ساختمان ها و کارگاه ها اجباری گردیده است. این در حالی است که در کشور ما ایران با وجود قوانین و الزامات مرتبط با این موضوع و همچنین لزوم اجرای سیستم ارتینگ در ساختمان های جدید، اما باز هم ساختمان های قدیمی مشمول این شرایط اجباری نگردیده و تهدیدات ناشی از نقص در سیستم سیم كشی ساختمان بقوت خود باقی مانده است، كه ضروری است به منظور آگاهی عموم مردم از مباحث ایمنی برق و ارتقاء فرهنگ ایمنی، در نتیجه بازنگری تاسیسات الكتریكی ساختمان و اجرای سیستم ارتینگ در کارگاه و ساختمان های قدیمی و فرسوده، تلاشی مضاعف صورت گیرد.

علی الحال این مسئولیت قانونی سازمان ذی ربط است تا شرایط بهره برداری از انرژی برق را بگونه ای فراهم سازند كه در صورت بهره برداری نادرست و خطاهای عملكردی، ریسك وقوع حوادث ناشی از برق به حداقل ممكن خود برسد، كه این مهم میسر نمی گردد مگر با برنامه ریزی دقیق و ایجاد تسهیلات لازم در راستای اجرای قوانین و الزامات مربوطه به منظور بازنگری سیستم سیم كشی و استفاده از سیستم های حفاظتی و ایمنی در تاسیسات الكتریكی ساختمانها.

 

چند توصیه ایمنی به منظور استفاده از تجهیزات الکتریکی

برای جلوگیری از برق گرفتگی در هنگام كار با تجهیزات الکتریکی باید موارد زیر را رعایت گردد:

1- یقیناً در بسیاری از موارد بایستی كه در صورت امكان از چند روش حفاظت دهی، بصورت همزمان استفاده كرد تا در صورت هرگونه عیب و ایراد در یكی از سیستم های حفاظتی، سیستم دیگر حفاظت را تأمین كند، مثل استفاده از عایق پلاستیكی در زیر دستگاه بطور توأم، كه البته این مورد از راه های اولیه حفاظت در مقابل برق گرفتگی است.

2- ایزوله كردن بدن شخص: یكی از راه های اساسی برای محافظت اشخاص عبارت است از ایزوله كردن آنها بوسیله دستكش و لباس یا كفش ایمنی كه از مواد عایق ساخته شده است. همچنین برای جلوگیری از خروج جریان از بدن، ممكن است كف محل كار را با وسایل مناسب مثل فرش لاستیكی یا چوب بپوشانند.

3- نصب سیستم اتصال زمین در منزل و یا کارگاه با نظر مهندسان و مشاوران ذیصلاح و اتصال بدنه تجهیزات الکتریکی  به زمین یا سیستم ارتینگ: این روش یكی از روش های كاملاً ایمن است، چرا که اگر سیستم اتصال به زمین به طور صحیح و با مقاومت كم نصب شده باشد، در صورت وجود نشتی جریان و نقص عایقی تجهیزات برقی، قبل از اینکه تماسی با بدنه این دستگاه ها برقرار گردد، تجهیزات حفاظتی موجود در تابلو اصلی برق سیستم را قطع خواهند کرد.

4- استفاده از رله حفاظتی نشتی جریان (کلید جریان تفاضلی): رله های حفاظتی به نحوی ساخته شده اند كه به محض ایجاد اختلالاتی در سیستم برق و به هنگامی كه جریان برق بیش از 30 میلی آمپر از بدن انسان عبور كند، بلافاصله عمل می كند و جریان برق دستگاه بطور اتوماتیك قطع می شود و اگر شخص با دستگاهی كه مجهز به این وسیله است، تماس حاصل كند از خطر برق گرفتگی محفوظ خواهد بود. (استفاده از این رله ها بعنوان حفاظت اضافی بوده لذا قبل از نصب و استفاده از این رله ها، در منزل و یا کارگاه بایستی سیستم ارتینگ استاندارد بعنوان حفاظت اصلی نصب شده باشد.)

کسانی که بر حسب اعتقاد و علاقه و یا خمیره ذاتی به شغل یا حرفه ای روی می آورند که خدمات انسانی و کمک به دیگران در بطن آن است (مانند پزشک، مدد کار اجتماعی، مهندس ایمنی، آتش نشان حرفه ای، پلیس راهنمایی)، پاداش کار خود را خدمت رسانی و مفید واقع شدن در اجتماع می دانند. از این رو می توان به خوبی احساس کرد که یک همکاری نسبتا طولانی در زمینه های ارشاد و آموزش خوانندگان در امور ایمنی، نجات، خود یاری، امداد و آتش نشانی تا چه اندازه لذت بخش و تشویق کننده است.

این یکی از خصوصیات بارز انسان بعنوان اشرف مخلوقات است که دارای قدرت تفکر و پیش بینی بوده و نسبت به آنچه در اطراف او اتفاق می افتد حساس است و عکس العمل نشان می دهد؛ همچنین از هر اتفاق و حادثه ای درسی می آموزد و براساس تجارب به دست آمده تدابیر لازم را برای مقابله و جلوگیری از حوادث مشابه به کار می برد. همین خصوصیات باعث شده است که بشر در تنازع بقاء موفق تر از سایر موجودات باشد. این احساس حتی از دوره توحش نیز در خمیره انسان های غیر متمدن به شکل های مختلف متجلی گشته است. ما در قرنی زندگی می کنیم که به عصر فضا و اتم موسوم است. قرنی که سفینه های فضایی به کرات آسمانی سفر می کنند، اعماق تاریک و اعجاب انگیز دریاها و اقیانوس ها به تسخیر بشر در آمده است و سرعت صوت را با هواپیماهای سریع السیر شکسته ایم، عمل پیوند اعضاء حساسی چون قلب ممكن شده و در آستانه پیروزی بر مرض خانمانسوز سرطان هستیم. با اینکه تکنولوژی هر روز و هر ساعت قدمی به جلو بر می دارد و زندگی ما بیش از پیش ماشینی شده و بشر با به کارگرفتن تکنولوژی زندگی را آسانتر می کند، با وجود تمام این پیشرفت ها، در مقابل خطرات ناشی از تکنولوژی روز به روز خود را زبون تر و عاجزتر احساس می كنیم. بشر با تمام قدرت علمی هنوز نتوانسته است یک زلزله را به موقع پیش بینی کند یا جلوی یک سیل یا طوفان را سد نماید و یا خیلی از امراض شناخته شده نظیر سرطان ، آنفارکتوس و غیره را ریشه کن سازد.

ما در دنیایی از خطر و حادثه، در مقابل حوادث احساس امنیت نمی کنیم. بررسی آمار حوادث نشان می دهد که حوادث جا و مکان مشخص نداشته و در زمان معینی روی نمی دهند، بلکه معمولا جایی اتفاق می افتد که انتظار وقوع آن را نداریم و غافلگیر می شویم.

بشر بعنوان اشرف مخلوقات باید خود را به سلاح تدابیر ایمنی تجهیز كند و با قدرت برای رویارویی با حوادث آماده باشد. خانواده به عنوان هسته اصلی اجتماع وظیفه مهمی را در زمینه ایمنی جامعه به عهده دارد. پدران و مادران باید با توجه ویژه به موضوع ایمنی خود و خانواده در محیط كار و زندگی بپردازند. گاه مشاهده می شود مادران بقدری در این موارد بی اطلاع هستند كه هنگام بروز حادثه برای فرزندان خود تنها دچار دستپاچگی شده و حتی موجب وخیم تر شدن اوضاع می شوند. متاسفانه وضع پدران نیز بهتر از مادران نیست. باید بدانیم که وظیفه یک پدر تنها تامین مایحتاج زندگی از قبیل غذا و پوشاک و مسکن و غیره نیست بلکه وظایف متعدد دیگری نیز دارد که اهم آنها مسایل ایمنی و حفاظت خانواده در مقابل حوادث و سوانح می باشد.

برعکس تصور کسانی که خیال می کنند خانه امن ترین مكان است، بر طبق ارقام و آماری که متکی بر گزارش های رسمی است خانه های امروزی یکی از کانون های حادثه هستند. آمار رسمی کشور آمریکا نشان می دهد تعداد افرادی که در چهار دیواری خانه دچار حادثه و سانحه شده اند به مراتب بیش از تمام حوادث و سوانحی است که در صنایع آن کشور به وقوع پیوسته است.

عوامل حادثه زا در خانه های امروزی بسیار زیاد و معجونی از تکنولوژی روز و مجموعه ای از کلیه علوم و صنایع به اشکال مختلف بوده که هر کدام از این وسایل در صورت عدم رعایت ضوابط ایمنی می تواند حادثه آفرین و مرگ آور باشد. ما در جنگلی از فرآورده های صنعت و تکنولوژی نظیر: تلویزیون، اجاق گاز، وسایل نفت سوز، ادوات برقی و ماشین آلات گوناگون و غیره زندگی می کنیم. در مقابل این همه خطر چه می دانیم و چه کرده ایم؟

شاید جالب توجه باشد که بدانید از 37000 مرگ ناشی از مسمومیت در آمریکا 3/17 درصد آن اطفال زیر پنج سال و 45 درصد آن افراد بین 15 تا 64 سال و 7/27 درصد از شصت سال به بالا و بقیه بین 5 تا 14 سال بوده اند. همچنین از 200 نفر که به علت آتش گرفتن لباس مرده اند 85 نفر مرد و 115 نفر زن بوده اندو علت آتش سوزی در 60 مورد ناشی از سیگار کشیدن و 27 مورد ناشی از اجاق آشپزخانه و 45 مورد وسایل گرم کننده و شومینه و 26 مورد از فندک و کبریت بوده است. در خاتمه این آمار لازم است که بدانید خسارات مالی ناشی از آتش سوزی طی 30 سال گذشته در آمریکا 5 برابر افزایش یافته است.

با توجه به ارقام داده شده کاملا روشن است که خطر در همه جا و به خصوص در خانه در کمین ما و اعضای خانواده است و این ما هستیم که باید با دور اندیشی به استقبال حوادث برویم و عوامل حادثه زا را کشف و پیش بینی کرده و قدم مثبت  فوری در جهت رفع یا مبارزه و مقابله با آن برداریم. به قول مشهور «ایمنی بر هر کاری مقدم است» و هیچ کاری آن قدر مهم نیست که در شرایط ناایمن انجام شود. تصمیم بر این است که در سری مقالات آتی مسایل مهم ایمنی را در ساده ترین شکل با شما خوانندگان عزیز در میان گذاشته و موضوع ایمنی را از خانه و کاشانه خود شروع کنیم.

تامین ایمنی خانه و خانواده و ایجاد یک محیط بی خطر وظیفه ای جمعی است که تمام افراد خانواده با داشتن شم ایمنی لازم باید برای نیل به این هدف کوشش نمایند. توجه به کانون های خطر و بر طرف کردن عوامل حادثه زا بخشی از این وظیفه است. بدین جهت مسوول هر خانواده که معمولا پدر یا مادر و در مواردی بزرگتر خانواده است باید بداند که بدون یک برنامه ریزی صحیح نمی تواند محیط خانواده را ایمن سازد. این برنامه ریزی با توجه به تجارب کارشناسان امر شامل چهار مرحله ذیل است:

 

• بر طرف کردن عوامل حادثه زا و کانون های خطر
• ایجاد شم ایمنی از طریق آموزش
• تدوین و نظارت بر حسن اجرای اصول ایمنی
• تشویق و تنبیه در سطوح مختلف اعضای خانواده

 

1- بر طرف کردن عوامل حادثه زا و کانون های خطر: به نظر می رسد آنچه تاکنون مورد بحث قرار گرفته بر سه مبنای شناخت خطر، نحوه بر طرف کردن آن و طرق مقابله با عوارض ناشی از حوادث احتمالی است که در این مورد حتی الامکان مطالب مختلف از زوایای متفاوت با زبانی ساده مورد بحث قرار گرفته است.

 

2- ایجاد شم ایمنی از طریق آموزش: نقش آموزش در تامین ایمنی خانواده به علت تنوع سنی  و تفاوت سلیقه و طرز فکر افراد به قدری اهمیت دارد که می توان گفت اگر آموزش صحیح به اعضای خانواده داده شود و شم ایمنی در آنها تقویت گردد، کمتر اتفاق می افتد که این افراد غافلگیر شوند و حتی افراد بی احتیاط و سهل انگار می توانند مدافع اهداف و اقدامات ایمنی شوند. ایمنی از انسانیت و نوع دوستی و از خود گذشتگی صحبت می کند و افراد را به محیط اطراف خود حساس کرده و آنها را نسبت به اقدامات تدافعی هشیار می سازد. اگر انسان به جان خود و دیگران اهمیت بدهد، با دریافت آموزش های صحیح می تواند به فردی قابل اطمینان در زمینه ایمنی تبدیل شود.

 

لزوم توجه به نكات زیر باید به اعضای خانواده تفهیم گردد:

 

• در محافظت از جان و مال خود باید تابع عقل و شعور و منطق و ارتباط های ریاضی و محاسبات فنی بود. پس به شانس اتکاء نکنید.
• برخی افراد وقوع حوادث را به سرنوشت نسبت می دهند و نقش بشر را در پیشگیری از سوانح نادیده می گیرند. این در حالی است كه پیشرفت های امروز بشر این امكان را برای وی فراهم ساخته كه به جای اتكا به اتفاقی بودن وقایع، حوادث را كنترل نموده و كاهش دهد. لذا هرگز نباید جان و مال خود را به اتكای سرنوشت در مقابل دریای حوادث رها نمود.
• یکی دیگر از عقاید مضر و شایع در بین افراد این است که حوادث و سوانح بهای پیشرفت تکنولوژی روز است. این تعبیری غلط از علل بروز حوادث است. اگر این تعبیر را ملاک قرار دهیم برای اینکه ایمن باشیم باید به ازای هر قدم پیشرفت یک قدم به عقب بر گردیم و چنین خط مشی با خمیره انسان که با اراده راسخ به عمق کهکشان نگاه می کند تطبیق نمی کند.
• عده ای عقیده دارند که حادثه برای دیگران است. و خود را از درگیری در هر حادثه ای مبرا می دانند. آنها در چهار چوب زندان دیر باوری خود محبوس هستند و فقط موقعی تغییر عقیده می دهند که خود دچار حادثه بشوند. در حقیقت این انسان ها به علت سهل انگاری و بی توجهی، بیش از سایرین دچار حادثه می شوند.
• عدم اعتقاد به ایمنی و رعایت اصول آن یکی دیگر از نقاط ضعف بعضی از انسان ها می باشد. ما در دنیایی زندگی می کنیم که حتی راه رفتن، عبور از خیابان، نشستن و حتی نحوه نفس کشیدن تابع ضوابطی است. ایمنی و عاقبت اندیشی لازمه تنازع بقا است. از روزی که انسان در غارها در معرض حمله جانوران درنده بود، تا امروز که در معرض خطر اشعه رادیواکتیویته ناشی از انفجارات اتمی است، به ایمنی اندیشیده و خواهد اندیشید.
• اعتیادهای مختلف از قبیل نوشیدن الکل، و مصرف مواد مخدر باعث ضعف جسمی و روانی و نداشتن تمرکز فکر کافی، ضعف عکس العمل سریع و به موقع گردیده و می تواند در بروز حوادث متعدد اثر مستقیم داشته باشد.
• انجام کارهایی که از نظر جسمی یا روحی درحد قدرت شما نیست، یا محول کردن این کارها به افراد در سنین خیلی پایین یا خیلی بالا می تواند ایجاد حادثه کند. می بایست از اعضای خانواده در حد قدرت جسمی و فکر و عقلانی آنان انتظار کار داشت. گاهی دیده شده است که افراد خانواده به علت غرور بیجا و به حالت مسابقه و یا چشم و همچشمی دست به کارهایی زده اند که ایجاد حوادث جبران ناپذیری کرده است.
• انجام کار ولو هر چند ساده باشد در هنگام عصبانیت می تواند حادثه آفرین باشد. عصبانیت می تواند ریشه های جسمی، روحی یا عاطفی داشته باشد. اگر به هر دلیل عصبانی هستید قبل از شروع هر کاری سعی کنید اول به خود مسلط گردید و بعد دست به کار مورد نظر بزنید.
• بعضی از کارها احتیاج به توجه دایم و مستمر داشته و از دقت و ظرافت خاصی برخوردار است. حال اگر کارها را بدون توجه و حوصله کافی انجام دهیم هر چند ساده و پیش پا افتاده باشند، می توانند خطرات بزرگ ایجاد کنند.
• تعداد زیادی از حوادث به علت بی اطلاعی و عدم آگاهی عمل کننده از ماهیت خطر و عوارض ناشی از آن رخ می دهد. اگر حوادثی برای اعضای خانواده مانند بچه ها روی دهد باید گفت که این حادثه را عملا سرپرست خانواده یا بزرگترهای خانواده باعث شده اند. زیرا آموزش لازم را به افراد خانواده خود نداده اند.
• برای انجام بعضی کارهای خطرناك استفاده از وسایل ایمنی ضرورت دارد. عدم استفاده از این وسایل می تواند حادثه آفرین باشد.

به تجربه ثابت شده است که عجله و شتاب در هر کاری باعث حادثه می گردد. هیچ کاری دارای آنچنان فوریتی نیست که با شتاب و عجله بی محابا و بدون توجه به ایمنی فرد انجام گیرد.

• شوخی همیشه در هر جا نشاط آور است. ولی شوخی های نابجا نه تنها باعث بروز حادثه می شوند، بلکه می توانند به مشاجره و عکس العملهای نامطلوبی منجر گردند.
• تنها بودن و تنها کار کردن بخصوص برای دو طبقه سنی اطفال و کهنسالان می تواند ایجاد حادثه کند.
• کوچک شمردن و تحقیر خطر خود می تواند عامل تشدید حادثه باشد بخاطر داشته باشید که هیچ خطری نمی تواند کوچک و بی اهمیت باشد. پس خطر را تحقیر نکنید.
• بی احتیاطی و سهل انگاری نسبت به کار و عوامل حادثه زا خود نیز می تواند مصیبت بار باشد. هر حادثه جزیی یا کلی را که تجزیه و تحلیل می کنیم می بینیم که به نحوی ریشه آن به سهل انگاری، بی توجهی و بی احتیاطی بر می گردد.
• هستند کسانی که برای خودنمایی و جلب توجه دیگران دست به کارهای خطرناک می زنند و با چابکی و زرنگی خاصی از چنگال بی رحم حادثه فرار می کنند. این کارها که بیشتر از روی سادگی و حماقت انجام می گیرد در مواقعی نتایج هولناکی ببار می آورد. پس هیچگاه نباید به استقبال خطر رفته و سعی کنیم که خود را هرکول یا سوپرمن نشان دهیم.

 

3- تدوین و نظارت بر حسن اجرای اصول ایمنی: در یک خانواده وظیفه بزرگترها است که با توجه به شرایط سنی و تجربی و سواد، یک نظارت مداوم و مستمر بر افراد در رده های پایین تر از خود داشته باشند. یک خانه جنگلی است متراکم از صدها وسیله و دستگاه های فنی و پیچیده ساخته و پرداخته تکنولوژی روز با صدها نوع خطرات پیش بینی نشده. هر کدام از این وسایل که برای رفاه انسان و زندگی آسان تر طراحی و ساخته شده اند، در اثر کاربرد غلط خود می توانند خطر مرگ بیافرینند. در اینجا است که اهمیت روش های ایمن در کاربرد صحیح این وسایل و تجهیزات مشخص می گردد. برای نیل به این اهداف می توان اصول ذیل را یادآوری نمود:

- ایجاد انضباط در بین افراد خانواده.

- ایجاد انضباط و ضبط و ربط وسایل و تجهیزات موجود در خانه.

- نظافت و پاکیزگی مداوم در خانه و خانواده.

- تفویض مسوولیت ها با رعایت شرایط سنی و اخلاقی.

- آموزش دوره ای در مورد کاربرد صحیح وسایل و تجهیزات خانگی.

 

4- تشویق و تنبیه در سطوح مختلف خانواده: اعمال تشویق و تنبیه در تمام ارگان های اجرایی و اجتماعی یک اصل غیر قابل انکار بوده و لزوم آن بوسیله متخصصین و صاحبنظران مورد تایید قرار گرفته است. خانواده یک سلول از اجتماع است و نمی تواند از این قانون یا اصل مدیریت مستثنی باشد. معجزه تشویق و ترغیب افراد در تمام سطوح سنی و کارهای مختلف به اثبات رسیده است و نباید از این اصل در مورد افراد خانواده غفلت شود و این امر بخصوص در مورد افراد کم سن و سال بیشتر صادق و موثر بوده است. گرچه تنبیه را بعنوان آخرین راه و با اکراه باید عمل نمود، برای حفظ جان انسان ها و تداوم کانون خانواده و عبرت دیگران در مواردی ضروری می باشد و میزان و شدت آن بستگی به نوع تخلف و رابطه انسان ها با یکدیگر و روش مدیریت دارد.

مبحث «فرهنگ ایمنی» بسیار مورد توجه سازمانها و بویژه متخصصین ایمنی است. پژوهش و تجربه‏های فراوانی ثابت کرده است که عملکرد ایمنی در یک سازمان توسط فرهنگ آن تحمیل می‏شود.

 

سهم فرهنگ در حوادث

متاسفانه فجایع بسیاری در چند دهه گذشته اتفاق افتاده که با تحقیقات گسترده‏ای برای ریشه‏یابی آنها همراه بوده است. نتایج حاصل از این بازرسی‏ها بخوبی نشان می‏دهد که فرهنگ سازمانی و به تبع آن فرهنگ ایمنی، علت اصلی این حوادث ناگوار بوده است. بعنوان مثال انفجار در شاتل فضایی چلنجر در 1986 ثابت کرد که سازمانهای پیشرفته نیز دارای مشکلات فرهنگی بوده که بر عملکرد ایمنی تأثیرگذار است. گزارش حادثه نشان می‏دهد که مشکل ارتباطی بین سطوح مختلف سازمان ناسا از بالا به پائین و بالعکس، علت اصلی حادثه بوده است. وجود فرهنگ دستور-اجرا  از مافوق به زیردست مانع از ارتباط شفاف مهندسین با مافوقشان شده لذا مدیران ارشد قادر به شنیدن نظرات سطوح زیرین سازمان نبوده‏اند.

تحقیقات در مورد انفجار در پالایشگاه  بی پی در تگزاس سیتی سال 2005 نشان از نقش اساسی نارسایی‏های فرهنگی در ایجاد این حادثه دارد.تصمیم‏گیری‏های صورت گرفته توسط مدیران ارشد شرکت، علت اصلی حادثه بوده است و از طرف دیگر این سازمان نشان داده که در یادگیری از تجارب گذشته ناکام است و دلیل آن رخدادن حادثه مشابه فوق در دیپ واتر هرایزن در سال 2010 می‏باشد. فرهنگ یادگیری از حوادث گذشته، باعث ارتقا عملکرد ایمنی و جلوگیری از تکرار آنها می‏شود.

استراتژی‏های عملی در ایجاد فرهنگ ایمنی «ساده» هستند. اما نباید «ساده» را با «آسان» اشتباه گرفت!بعنوان مثال راهکار کاهش وزن برای افراد چاق ساده است: سوزاندن کالری بیش از آنچه مصرف می‏شود. اما اجرای آن الزاما آسان نیست! چنین چالشی در پیش روی ایجاد فرهنگ ایمنی در سازمان نیز وجود دارد.

 

استراتژی‏های کاربردی

استراتژی اول: تلاش در جهت ایجاد فرهنگ گزارش دهی صددرصد.

یکی از دلایل پائین بودن آمار حوادث جزئی و شبه حوادث در سازمانها، هراس پرسنل از سرزنش و توبیخ است. بمنظور کاهش حوادث ناشی از کار، بایستی به فرهنگ گزارش دهی بعنوان یک ارزش سازمانی توجه ویژه شود و از فرهنگ تنبیهی و مقصر یابی بشدت پرهیز گردد. تعیین خطای انسانی بعنوان علت حوادث، نشان از فرهنگ مقصر یابی دارد این درحالیست که عوامل ریشه‏ای و سیستمی وجود دارند که منجر به وقوع خطاهای فردی می‏شوند.

دستورالعمل‏های انضباطی در سازمانها یکی از دلایل آسان نبودن ایجاد فرهنگ ایمنی است. تاکید بر قوانین انضباطی موجب ارتقاء فرهنگ ایمنی نمی‏شود زیرا این قوانین  باعث می‏شوند برخی حوادث گزارش نشوند و یا شدت واقعی آنها اعلام نشود. عدم گزارش حوادث ممکن است آمار حوادث را کم نشان دهد اما موجب تقویت فرهنگ ایمنی نمی‏شود.

بکارگیری شعارهایی نظیر «همه حوادث قابل پیشگیری هستند» می‏تواند مانعی در گزارش حوادث باشد. گلر⁽²⁾چندین دلیل را برای عدم استفاده از چنین شعارهایی می‏آورد:

1. شعار، چگونگی ایمن سازی را توضیح نمیدهد.

2. تنها مدیران با این جمله احساس رضایت می‏کنند!

3. اغلب پرسنل بخصوص کارگران به آن اعتقادی ندارند.

4. کسی سعی در گزارش حوادث و شبه حوادث نمی‏کند زیرا او احساس می‏کند که این شعار را نقض کرده است.

5. همین دلیل فوقباعث عدم گزارش شدت واقعی حوادث می‏شود.

6. چنین شعارهایی برای مدیریت حوادث ساخته شده‏اند نه مدیریت ایمنی!

7. تصویری غیرواقعی از عملکرد ایمنی سازمان را به نمایش می‏گذارد.

8. ممکن است موجب عدم اهمیت لازم به ریسک شود.

9. باعث کاهش مشارکت پرسنل در ایمن‏سازی شده زیرا کار کردن بدون اشتباه، خارج از کنترل آنهاست.

10. در اغلب موارد دست نیافتنی است.

11. باعث تضعیف روحیه درصورت وقوع حادثه می‏شود.

لذا برای ایجاد یک فرهنگ ایمنی پایدار باید حتی به شعارها نیز دقت کرد.

چهار عامل مؤثر در فرهنگ گزارش دهی:

1) ضمانت: عدم استفاده از قوانین انضباطی تا جایی که امکانپذیر است.

2) رازداری:  عدم معرفی گزارش دهنده در صورت لزوم.

3) سهولت در گزارش: کاهش تشریفات اداری در گزارش دهی حوادث.

4) عکس‏العمل سریع: پیگیری سریع گزارش و بازخورد آن.

باید توجه داشت که حوادث و شبه حوادثی که گزارش نمی‏شوند و یا با شدت کمتری گزارش میشوند، باعث می‏شود بسیاری از خطرات ناشناخته باقی بمانند. درحالیکه گزارش حوادث هرچند جزئی و نیز شبه حوادث باعث شناسایی خطرات و علل بروز آنها شده که با استفاده از این داده‏ها می‏توان بطور پیشگیرانه از بروز حوادث شدید جلوگیری نمود.

 

استراتژی دوم: قوانین و مقررات شفاف و عملی

در سال 1999 حادثه دلخراشی در ایستگاه قطار گلنبروک شهر نیو سوث ویلز استرالیا⁽³⁾ اتفاق افتاد. قطار شهری پس از عبور از ایستگاه گلنبروک  با قطار ایندین پاسفیک که کمی جلوتر از ایستگاه متوقف بود برخورد کرده و منجر به مرگ هفت مسافر می‏شود.نتیجه تحقیقات آشکار می‏سازد که چندین ضعف فرهنگی منجر به فاجعه شده است. هاپکینز به چهار فرهنگ موجود در خطوط ریلی نیو سوث ویلز اشاره می‏کند که در وقوع تراژدی سهیم بوده‏اند:

1) فرهنگ قوانین و مقررات

2) فرهنگ مقصریابی

3) فرهنگ حرکت بموقع

4) فرهنگ عدم توجه به ریسک

تنها فرهنگ مثبت در موارد ذکر شده، فرهنگ حرکت بموقع بوده که این شرکت در اجرای دقیق زمانبندی قطارها بسیار موفق نشان می‏دهد. اما فرهنگ حرکت بموقع با فرهنگ توجه به ریسک هماهنگ نبوده است. هاپکینز معتقد است که تمرکز مطلق بر قوانین و مقررات ، باعث نتایج منفی نظیر عدم توجه به ریسک، احساس عدم اختیار در پرسنل و فرهنگ مقصریابی میشود. این حادثه نتیجه توجه مطلق به قوانین و مقررات هشت جلدی شرکت راه‏آهن بوده است. بنا به گفته هاپکینز: تکیه مطلق بر قوانین باعث عدم هوشیاری در شناسایی ریسک شده است. علاوه براین، هدف از بازرسی حوادث در این شرکت، شناسایی قانون و مقررات نقض شده و شخص متخلف است. در واقع تمرکز بیش از حد بر قوانین موجب ایجاد فرهنگ مقصریابی شده است.

بطورکلی، فراوانی قوانین و مقررات باعث ایجاد چندین مشکل در سازمان می‏شود:

-  سازمان قوانین و مقررات را تنها راه جلوگیری از حوادث تصور می‏کند و این باور را تقویت می‏کند که قوانین می‏توانند تمامی خطرات را کنترل کنند.

- تعداد زیاد قوانین و مقررات در عمل قابل فهم و قابل اجرا نیستند. 

- برخی قوانین بسیار کلی بوده و قابل درک نیستند بعنوان مثال «با احتیاط کار کنید».

- قوانین و مقررات معمولا توسط افرادی نوشته می‏شود که تجربه عملی در مورد آن فعالیت ندارند لذا بسیاری از آنها قابل اجرا نیستند.

- پرسنل به قوانین پایبند نمی‏شوند زیرا بسیاری از آنها با شرایط کاری همخوانی ندارند.

- بدلیل غیر کاربردی بودن برخی قوانین، معمولا کسی وادار به اجرای آنها نمی‏شود.

بمنظور شناسایی قوانین ایمنی ناکارآمد روشهای مختلفی وجود دارد بطور نمونه میتوان از این سوالات استفاده کرد:

1) آیا قوانین ایمنی صرفا منافع مدیریت را تضمین می‏کنند؟

2) آیا قوانین غیرقابل فهم و اجرا هستند؟

3) آیا سازمان، قوانین را پس از وقوع حادثه بمورد اجرا می‏گذارد؟

ریزون⁽⁴⁾ و هاپکینز معتقدند که قوانین و مقررات ایمنی باید دارای مشخصات ذیل باشد:

1)  قوانین باید پویا باشند.

2) کسی که آنها را اجرا می‎کند باید سهمی در تدوین قوانین داشته باشد.

3) قوانین باید قابل اجرا و مرتبط با شرایط باشند.

4) قوانین باید بطور شفاف و دقیق به پرسنل منتقل شود.

5) اجرای قوانین باید بطور منظم پایش و کنترل شود.

6) قوانین باید مرتبا بازنگری شده و مطابق شرایط روز تغییر یابند.

7) قوانین می‏بایست بطور مداوم بهبود و ارتقاء یابند.

 

استراتژی سوم: اطمینان از اینکه مدیران میدانند چگونه در جهت ارتقاء فرهنگ ایمنی عمل کنند.

شین⁽⁵⁾ در سال 1992 پژوهشی را در زمینه فرهنگ و رهبری سازمان انجام داده که بطور خلاصه به نتیجه ذیل منتهی شده است: فرهنگ و رهبری دو روی یک سکه‏اند بطوریکه فرهنگ سازمان از زمانی ایجاد می‏شود که رهبران اقدام به ایجاد آن سازمان می‏کنند. وی همچنین چگونگی شکل‏گیری فرهنگ و انتقال آن توسط رهبران را مورد بحث قرار میدهد و شش مکانیزم اساسی را در شکل‏گیری فرهنگ معرفی می‏کند:

1) آنچه رهبران بطور سیستماتیک به آن توجه کرده و کنترل می‏کنند.

2) چگونگی واکنش رهبران در هنگام وقوع حوادث شدید و بحرانهای سازمانی.

3) معیارهایی که رهبران سازمان براساس آنها منابع مهم را تخصیص می‏دهند.

4) نقش و شیوه رهبری مدیران

5) معیارهای مورد نظر رهبران برای ارتقاء و پاداش

6) معیارهای انتخاب پرسنل

برای ایجاد فرهنگ ایمنی باید به اولین فاکتور اهمیت ویژه داد و آن اینکه آنچه مدیران به آن توجه کرده، اندازه‏گیری و کنترل می‏کنند. از آنجائیکه فرهنگ سازمانی و در نتیجه آن فرهنگ ایمنی توسط رهبران سازمان اعمال می‏شود، این فاکتور بسیار حیاتی است. یکی از وظایف متخصصین ایمنی مشاوره دادن به رهبران سازمان است. کارشناسان ایمنی قادرند اطلاعات لازم را جهت ارتقاء فرهنگ ایمنی در اختیار رهبران سازمان قرار دهند.

مطالعه جامعی در مورد ممیزی جو ایمنی در دانشگاه ایندیانا مابین سالهای 2001 و 2004 صورت گرفت⁽⁶⁾. مهمترین یافته این مطالعه این بود که تمامی فاکتورهای دخیل در جو ایمنی سازمانی تحت تأثیر دو فاکتور اساسی هستند: تعهد مدیران و حمایت سرپرستان.

استوارت⁽⁷⁾  معتقد است که بدون شک تعهد مدیریت از پایه‏های اساسی هر سیستم مدیریت ایمنی است. تعهد مدیریت باید واقعی، پایدار، واضح و قابل قبول باشد. این بدین معناست که رهبران سازمان، ایمنی را درک کرده، به آن معتقد بوده و آنرا بخش حیاتی فرهنگ سازمان بدانند. تلاش برای ارتقاء ایمنی در سازمانها معمولا بر جنبه‏های اساسی آن صورت نمیگیرد. آنچه بسیار مهم بوده و در عین حال بوضوح قابل درک نیست مسائلی نظیر عدم تعهد مدیریت، حداقل مشارکت پرسنل در فعالیتهای ایمنی و ناکامی در اعمال قوانین و مقررات است.

بلیر⁽⁸⁾ می‎گوید رهبران باید بر رفتار سازمانی تمرکز کرده تا فرهنگ ایمنی را تقویت کنند. بخشی از وظایف متخصصین ایمنی، مشاوره دادن به رهبران سازمان جهت انجام اقداماتی است که بر عملکرد ایمنی موثر می‎باشد. مسئله کلیدی، یافتن اقداماتی است که رهبران با انجام آنها تاثیر بسزایی در تقویت فرهنگ ایمنی بگذارند.

 

چگونه رهبران سازمان می‏توانند فرهنگ ایمنی را تقویت کنند؟

بر اساس تحقیق کوماکی⁽⁹⁾ در مورد رهبری سازمان، دو فاکتور اساسی که رهبران موفق را از متوسط متمایز می‏کند عبارتند از مدت زمانی که رهبران جهت پایش عملکرد پرسنل صرف می‏کنند و ایجاد فضایی سازنده برای دیالوگ جهت شنیدن نظرات پرسنل. در سالهای اخیر، تورهای ایمنی برای بازدید از محیط کار مرسوم شده است. شاید این تورها برای برآورده کردن دو فاکتور ذکر شده مناسب باشد. واقعیت اینست که از دفتر کار نمی‏توان عملکرد پرسنل را بخوبی پایش کرد و یا با آنها وارد گفتگو شد. قابل ذکر است که تور ایمنی یک برنامه بازدید معمولی از سایت یا کارگاه نیست بلکه بازدیدی هدفمند بوده که بدنبال ارتقاء فرهنگ ایمنی از طریق برقراری ارتباط مستقیم با پرسنل، شنیدن مشکلات و دغدغه‏های آنان و پیگیری اقدامات اصلاحی است.

تورهای ایمنی دارای چندین مزیت برای مدیران ارشد سازمان است از جمله:

1)  فرصتی مناسب برای اثبات توجه آنها به پرسنل بویژه کارگران.

2) کمک به حل برخی مشکلات ایمنی در سازمان.

3) ایجاد انگیزه در پرسنل برای رعایت قوانین و مقررات.

4) مدیران در بازدید از سایت می‏توانند الگوی مناسبی برای سرپرستان باشند.

5) افزایش اعتماد پرسنل به مدیران ارشد سازمان.

6) آشنایی بیشتر با فعالیتهای کارگاه‏های مختلف.

بهترین روش جهت آشنایی مدیران ارشد با فعالیت کارگاه‏های مختلف،  بازدید از آنها، گفتگو با پرسنل و مشاهده عملیات از نزدیک است. بنظر میرسد این روش بسیار کارآمدتر از بررسی آمار و گزارش‏ها در دفتر کار باشد!

مدیرانی که علاقمند به بهبود وضعیت ایمنی در سازمان خود هستند می‏توانند نظریات روبرتو⁽¹⁰⁾ در کتابی تحت عنوان «چگونه مدیران موفق از بروز مشکلات، قبل از وقوع آنها جلوگیری می‏کنند»را مطالعه کنند. وی شواهدی را معرفی می‏کند که مدیران موفق تنها به مشکلات واکنش نشان نمی‏دهند بلکه از وقوع مشکلات بزرگتر جلوگیری می کنند. وی معتقد است که بهترین راه برای کشف نشانه‏ها و علائمی کهمی‏توانند باعث ایجاد مشکلات بزرگ شوند، برنامه‏ریزی منظم برای بازدید هدفمند از کارگاه‏ها، مشاهده و گفتگوی بی‏واسطه با پرسنل است.

 

ارزیابی فرهنگ ایمنی:

مانیوئل⁽¹¹⁾ روش مهمی را در ارزیابی و ارتقاء فرهنگ ایمنی معرفی می‏کند.وی بطور ویژه موانع فرهنگی موثر بر بازرسی حوادث را مورد چالش قرار میدهد. او می‏گوید: «هرچند من معتقدم که بازرسی حوادث و تجزیه و تحلیل آنها در ارتقاء سیستم ایمنی بسیار حیاتی است، به متخصصین ایمنی توصیه می‏کنم که پروسه بازرسی را با دقت انجام داده و مدام آنرا بهبود بخشند. بازرسی ناقص حوادث و رخدادها یکی از نشانه‏های ضعف فرهنگ ایمنی است. در برخی سازمانها اغلب بازرسی‏های ایمنی به خطای انسانی منتهی می‏شود و این یعنی فرهنگ مقصریابی. این دیدگاه مانع از یافتن مشکلات سیستم مدیریتی شده که باعث ایجاد خطای انسانی می‏شود».

مانیوئل همچنین نمونه‏ای عملی از فرهنگ نادرست حاکم بر سازمان بیان می‏کند: «حادثه برق گرفتگی منجر به فوت در کارگاهی اتفاق می‏افتد و مسئول ایمنی به محل حادثه رفته و بازرسی را آغاز می‏کند. در هنگام مصاحبه با سرپرست فرد متوفی، مشخص می‏شود که در سیستم حفاظت تجهیزات الکتریکی، نواقصی وجود دارد که وی نیز از آن آگاه است. وقتی مسئول ایمنی می‏پرسد که چرا این مسئله بعنوان یکی از علل اصلی منجر به فوت در گزارش حادثه قید نشده است، سرپرست پاسخ میدهد: من نمی‏توانم آنرا عنوان کنم چون باعث اخراج من از شرکت میشود! رفع این مشکل نیازمند طراحی دوباره و خرید و نصب تجهیزات بیشتری است که بسیار هزینه بر است و مدیریت نمی‏خواهد چیزی در این باره بشنود!»

وی اولین گام جهت بهبود وضعیت را یافتن مشکلات اساسی میداند و پیشنهاد می‏کند متخصصین ایمنی، گزارش‏های حوادث شدید گذشته را مورد بازنگری قرار دهند و سعی کنند مواردی نظیر فعالیتهایی که منجر به حوادث شدید شده‏اند، نکاتی که بعنوان علل حوادث قید شده‏اند، اقدمات اصلاحی پیشنهاد شده،بازخوردهای فرهنگی آنها و اقدامات اصلاحی را استخراج کنند. سپس نتایج تجزیه و تحلیل را به گامهای اصلاحی جدید تعریف کرده و به مدیریت گزارش کنند. نتایج و گزارش باید کارشناسی، دقیق و قابل اجرا بوده و مهمتر از همه تایید مدیریت جهت اجرای تغییرات را تضمین کند. قدر مسلم، نگارش این پیشنهادها بسیار ساده‏تر از اجرای آن توسط کارشناسان ایمنی است اما می‏بایست هرچه زودتر اقدام کرد. تغییرات فرهنگی به سرعت صورت نمی‏پذیرد بلکه نیازمند صرف زمان و شکیبایی است.

 

جلب حمایت مدیریت:

معمولا نگارش خط مشی‏ها بگونه‏ای است که نشان داده شود مدیریت ارشد سازمان اعتقاد و تعهد کافی به مسائل ایمنی دارد.  از طرف دیگر پرسنل،خط مشی را تنها جملات زیبایی می‏دانند که واقعیت ندارند! در واقع بسیاری از مطالعات نشان از اختلاف فاحش مابین پنداشت مدیریت از تعهد به مسایل ایمنی (حدود 90درصد مدیران ارشد) از یک سو و تایید پرسنل به تعهد مدیریت (حدود 30 درصد از پرسنل) از سوی دیگر وجود دارد. هرچند اغلب مدیران بر این باورند که به مسائل ایمنی اهمیت لازم را می‏دهند اما واکنش پرسنل به این مسئله واقعیت را منعکس می‏کند. حال اگر مدیران به نظرات پرسنل توجه کنند، بازدیدهای منظم و هدفدار از کارگاه‏ها داشته باشد، مستقیما با آنان در ارتباط باشد و مشکلات ایمنی سایت را بررسی و رفع رجوع نماید، آنگاه پرسنل نیز تایید کرده که مدیریت به گفته‏هایش جامه عمل پوشانده است. برخی مدیران معتقدند که تعهد مدیریت در تهیه وسایل حفاظتی، نصب شعارها و علائم ایمنی و پاداش خلاصه می‏شود. این مسئولیت متخصصین ایمنی است که در برنامه‏های ارتقاء فرهنگ ایمنی به مدیران ارشد مشاوره دهند و این اولین گام در جلب حمایت آنهاست.

اولین گام در جلب حمایت مدیریت، ارتباط صحیح است. ارتباط شامل گزارش دهی به مدیریت و یا جلسات رو در رو می‏شود. گزارش‏ها باید واضح، دقیق، مختصر و مفید باشند. در واقع گزارش می‏بایست به گونه‏ای باشد که نیاز به جلسه‏ای جهت بررسی آن نبوده و توافق مدیریترا جهت اجرای آن بدست آورد، ولیکن اگر امکان پذیر نبود باید پیگیر برگزاری جلسه و متقاعد کردن مدیریت شد تا اینکه نتیجه حاصل شود. رها کردن گزارش و پیگیری نکردن آن نشان از عدم اهمیت موضوع و ضعف فرهنگ ایمنی دارد.

استراتژی‏های مختلف جهت جلب توجه و حمایت مدیریت وجود دارد که متخصصین ایمنی می‏توانند از آنها بهره ببرند:

1)  تاکید بر قانون کار و همچنین تاثیر عدم توجه به مسائل ایمنی بر وجهه و اعتبار سازمان یکی از راههایی است که معمولا مدیران نسبت به آنها واکنش مثبت نشان می‏دهند.

2) تشریح عواقب عدم رعایت موارد ذکر شده در گزارش با نمونه‏هایی از حوادث رخداده در سازمان یا سازمانهای مشابه نیز می‏تواند در جلب رضایت مدیریت موثر باشد.

3) معرفی گزارش بعنوان یک اقدام پیشگیرانه، ضروری و فوری و همچنین ذکر اینکه نباید واکنشی عمل کرد و منتظر وقوع حوادث ناگواری بود تا این اقدامات عملی شوند.

4) بیان مسائل به زبان مدیریت نظیر مسائل مالی و هزینه‏ هایی که سازمان در صورت عدم اجرای پیشنهادها متقبل خواهد شد. برای این کار از هزینه‏های مستقیم و غیر مستقیم حوادث می‏توان بهره برد.

 

نتیجه ‏گیری:

بمنظور موفقیت در ارتقاء فرهنگ ایمنی، هر سازمان باید استراتژی‏های ذکر شده را منطبق با شرایط حاکم بر آن، بومی سازی نماید. گام اول برای متخصصین ایمنی، جلب حمایت مدیران ارشد سازمان برای استراتژی انتخاب شده می‏باشد. پرسنل درصورتی از استراتژی‏ها استقبال می‏کنند که شاخص‏های عملکرد ایمنی مرتبط با ارتقاء فرهنگ ایمنی بوده و مدیران ارشد به تعهدات خود عمل کنند. در این مقاله به سه استراتژی عمده در جهت ایجاد فرهنگ ایمنی اشاره شد. هرچند روشهای دیگری برای بهبود فرهنگ ایمنی وجود دارد اما این استراتژی‏ها موثرتر عمل می‏کنند:

1) تلاش در جهت ایجاد فرهنگ گزارش دهی صددرصد.

2) قوانین و مقررات شفاف و عملی.

3) اطمینان از اینکه مدیران میدانند چگونه در جهت ارتقاء فرهنگ ایمنی عمل کنند.

هر یک از استراتژی‏ها را باید بدقت و مستمر اجرا و پیگیری کرد تا اینکه تبدیل به فرهنگ شود.

- مقدمه

اكثر مردم فكر می كنند كه منازل مكان­های امنی در مقایسه با جاده­ها، اداره­ها و یا كارخانه­ها هستند، در صورتی كه آمار تلفات، خلاف آنرا نشان می دهد. در اغلب كشورهای دنیا، منازل جاهای خطرناكی به شمار می روند و متاسفانه در كشور ما نیز چنین است.

اگر چه در بعضی از كشورهای پیشرفته، آمار تلفات در منازل در حال كاهش است؛ اما در كشور ما هنوز رو به رشد است. در منازل ایران، استفاده از وسایل خطر آفرین سیر صعودی خود را طی می نماید در صورتی كه این وسایل سالیان گذشته در كشورهای غربی استفاده شده و اغلب مردم آن كشورها آموزش های لازم را برای استفاده درست آنها، آموخته­اند.

امروزه در منازل از امكانات و تجهیزات وسیعی استفاده می شود كه باعث افزایش ریسك در خانه­ها شده اند. مواد شیمیایی گوناگون جهت براق نمودن و تمیز كردن، شوینده­ها، حشره­كش­ها و كودهای شیمیایی از جمله این مواد خطرناك می باشند. علم و تكنولوژی امروز، مواد و تجهیزات خطرناكی را در منازل سرازیر نموده كه در صورت عدم استفاده درست، می توانند حادثه آفرین باشند. به علاوه امكانات و تسهیلات دیگری نظیر برق، گاز، الكل و داروها شرایط موجود را حادتر ساخته اند.

اگر چه آشپزخانه­های امروزی دارای امكانات زیادی هستند؛ ولی كوچكترین بی دقتی در استفاده از هر كدام وسایل موجود در آشپزخانه، می­تواند زندگی را برای تمام افراد ساكن در آن منزل ناگوار سازد.

 

2- برنامه ایمن سازی

در صورتی كه كاهش حوادث در منازل مدنظر باشد، باید برنامه ایمن سازی در منازل اجرا گردد. متاسفانه تاكنون این موضوع به صورت جدی مورد توجه قرار نگرفته است؛ در حالی كه تلاش در جهت اجرای یك برنامه مناسب امری ضروری است. اگر چه تنوع خطرات و پراكندگی آنها در منازل، مشكل بزرگی را برای كاهش آنها بوجود می آورد؛ ولی با تهیه، تدوین و اجرای یك برنامه موثر می توان تا حد زیادی از شدت حوادث كاست. به منظور بنیان نهادن یك برنامه ایمنی موفق در منازل، رعایت موارد ذیل ضروری است:

1- یك ارگان اجتماعی مسوولیت این امر را به عهده گیرد.

2- در این رابطه هماهنگی مناسبی بین افراد در گیر به وجود آید.

3- حوادث منازل، آمارگیری و بررسی شوند.

4- از روش های مناسب جهت ثبت حوادث منازل و تجزیه و تحلیل آنها استفاده شود.

5- برای این كار هدف های بلند مدت تعیین شود.

6- بازرسی مرتب از نظر ایمنی منازل صورت گیرد.

7- روش های مناسب آموزشی جهت افزایش آگاهی مردم به كار گرفته شود.

8- از وسایل ارتباط جمعی به صورت مطلوب در این باره استفاده گردد.

9- عملكرد سالیانه برنامه ایمنی مورد تجدید نظر قرار گیرد و از موثر بودن نحوه كار اطمینان حاصل شود و در صورت لزوم، كاستی­های آن بر طرف گردد.

 برای تحقق این امر، همت همگانی لازم است و نقش دولت و مردم در ایمن سازی خانه ها بسیار بااهمیت می باشد. متاسفانه هنوز شاهد خوردن نفت توسط كودكان بجای آب و دارو، گیر كردن دست آنان در لای چرخ گوشت و یا افتادن آنها در حوض و مسایلی از این قبیل می باشیم. مواردی كه امكان از بین بردن آنها تا حد زیادی وجود دارد.

 

3- خطرات عمده

به طور كلی خطرات مختلف ذیل، ایمنی منازل را تحت شعاع قرار می دهند.

3-1- سقوط

سقوط یكی از سوانح مرگ آفرین در حوادث منازل است. تعداد تلفات آن خیلی كمتر از تلفات تصادفات رانندگی نیست. سقوط از طبقه، افتادن از پله، نردبان و یا زمین خوردن در سطح هم تراز از جمله موارد خطرناك به شمار می روند.

زمین خوردن تا حد زیادی به سن افراد بستگی دارد. به طوری كه بیشترین خطر ناشی از سقوط، شامل حال كودكان و سالمندان می شود. معمولا سقوط افراد به دلیل شرایط ناایمن، اعمال ناایمن و یا تركیبی از این دو حاصل می گردد. سطوح لغزنده، مرتب نبودن مسیر رفت و آمد، وجود موانع نظیر اسباب بازی، كابل برق و یا حتی بچه، شرایط ناایمن را تشكیل می دهند.

در این رابطه مشكل اعمال ناایمن، حادتر است. برای مثال قرار دادن دست در جیب هنگام حركت در پله، استفاده از نردبان معیوب، دقت نكردن به هنگام حركت در جاهای لغزنده (مثل یخ، برف، گل)، خستگی، نبود دید كافی و مریضی فرد، از جمله اعمال ناایمن به شمار می روند.

با دستورالعمل های ایمنی لازم می توان سقوطرا در منازل را كاهش داد. به عنوان نمونه باید ساختمان را به صورتی ساخت كه افراد سالمند و كودكان، بتوانند براحتی از آن استفاده كنند. یعنی مواردی را كه ممكن است به زمین خوردن این افراد كمك كنند، با طراحی مطلوب ساختمان حذف نمود.

3-2- آتش سوزی

آتش سوزی در منازل، هر سال بخش عمده ای از تلفات جامعه را به خود اختصاص می دهد. اكثر این تلفات به دلیل بی دقتی افراد در منازل رخ می­دهد. ضروری است منازل مورد بازرسی قرار گیرند و عوامل بوجود آورنده آتش سوزی حذف گردند. برای مثال مرتب نگهداشتن منزل، كمك بزرگی  به پیشگیری از آتش سوزی می كند. دور كردن روزنامه ها از منابع اشتعال و یا دور نگهداشتن كبریت از دسترس كودكان، در كاهش خطر آتش سوزی بسیار موثر می باشند.

بهتر است در رختخواب سیگار نكشید. همچنین در ساخت منزل از مواد مقاوم در برابر شعله استفاده كرد، ضایعات را از منزل دور كرد و مواد آتش زا را در جای مطمئن و روباز نگهداری كرد. ضروری است سیم كشی منزل مناسب باشد و در سیستم برق منزل از وسایل ایمنی برق استفاده شود. توصیه می شود در آشپزخانه مواظب پرده و جریان  باد و آتش گرفتن روغن و لباس باشید. از سوختن صحیح گاز، بخاری، آب گرمكن و عدم نشتی گاز از آنها و مرتب بودن مسیر دودهای خروجی مطمئن شوید. در طراحی منزل دقت نمایید كه راه های مناسب برای فرار در هنگام آتش سوزی وجود داشته و افراد منزل در مواقع اضطراری از مسیر فرار آگاه باشند.

هر فرد باید بداند كه در هنگام آتش سوزی، قبل از اینكه به تنهایی دست به خاموش كردن آتش بزند، باید سایرین را آگاه كند و محل وقوع آتش سوزی را به مامورین آتش نشانی اطلاع دهد. هرچه زودتر از افراد متخصص در اطفای حریق استفاده شود، امكان تحت كنترل درآوردن سریع آتش، بیشتر است.

هنگام تماس با ماموران آتش نشانی، آرامش خود را حفظ كنید و آدرس و مشخصات منزل خود را دقیقا در اختیار آنان قرار دهید تا پس از اعزام، به راحتی محل را پیدا كنند.

3-3- خفگی

خفگی ممكن است در اثر هضم، تنفس، بلعیدن و یا گیركردن جسمی در مجاری تنفسی، بوجود آید. در بعضی مواقع ممكن است خفگی ناشی از دود، رختخواب و یا مواد پلاستیكی باشد. در مورد كودكان استفاده از دانه­های حبوبات و شلیك كردن آنها توسط لوله خودكار با استفاده از دهان، ممكن است آنان را دچار خفگی كند. در صورتی كه این حبوبات در مجاری تنفسی آنها گیر كرد، هر چه سریعتر باید آنرا توسط پزشك خارج نمود. زیرا با رسیدن رطوبت به آنها، انبساط پیدا كرده و به مرور سبب مسدود شدن مجاری تنفسی می شوند. والدین نباید اجازه دهند كودكان با كیسه های پلاستیك، بازی كنند. والدین هنگام خرید وسایل و اسباب بازی برای كودكان خود باید جنبه­های ایمنی آن را مد نظر قرار دهند. آنها می­توانند نقش بسیار مهمی در جلوگیری از خفگی كودكان خود داشته باشند.

3-4- مسمومیت

مسموم شدن توسط مایعات، جامدات و گازها یكی دیگر از خطرات موجود در منازل است. مواد و وسایل سمی در منازل باید در جای مناسبی نگهداری شوند و امكان دسترسی كودكان به آنها وجود نداشته باشد. افراد مسموم شده نیاز مبرم به كمك­های اولیه دارند. تعجیل در رقیق كردن معده مسموم یكی از اصول مهمی است كه نباید فراموش شود. در بعضی مواقع، استفراغ كردن شخص مسموم توصیه می شود. البته اشتباه در معالجه می تواند كشنده باشد. لذا هرچه سریعتر باید از مراكز مبارزه با مسمومیت، كمك گرفت.

معمولا ارایه اطلاعات لازم به پزشك راجع به موادی كه ممكن است شخص را مسموم كرده باشد، در نجات جان مصدوم بسیار با ارزش است. بر چسب روی ظرف مواد مصرف شده، می­تواند اطلاعات خوبی را برای درمان بیمار مسموم به پزشك منتقل كند. اغلب تلفات ناشی از گازها مربوط به مسمویت با گاز منواكسیدكربن است كه می­تواند ناشی از عدم سوختن مناسب گاز، بخاری یا موتور باشد.

3-5- وسایل خطرناك

سالیانه هزاران حادثه در اثر وجود وسایل خطرناك در منزل اتفاق می افتد. وسایل خطرناك در منزل عبارتند از:

• ابزارهای برقی مثل مته، سنگ سمباده و اره
• دستگاه های حرارتی مثل بخاری و شومینه
• ماشین لباسشویی
• گاز آشپزخانه
• كتری و یا سماور
• درب های شیشه­ای
• كابل های وسایل (مثل پنكه، بخاری و غیره)
• پریزهای برق، كرسی برقی، اتوبرقی، تلویزیون، وسایل صوتی
• روشنایی گازی و نفتی.

به علاوه سالانه تعداد زیادی به دلیل غرق شدن‏، برق گرفتگی، سقوط در استخر و چاه، سوختگی و یا انفجار در منازل كشته می شوند. بیش از 50 درصد این گونه تلفات، به گروه های سنی زیر 4 سال و بالای 75 سال، مربوط می­شود.

 

4- چك لیست ها

استفاده از چك لیست های زیر می تواند در كاهش تلفات كمك بسیاری نماید.

4-1- آشپزخانه

• از كفپوش مناسب استفاده شده است؟
• روشنایی ظرف شویی و گاز، مناسب است؟      
• دسته ماهی تابه و بقیه وسایل، از شعله گاز فاصله دارند؟ 
• جایی كه كثیف می­شود بلافاصله تمیز می شود؟
• قبل از روشن كردن گاز، اطمینان حاصل می شود احتمال انفجار گاز وجود ندارد؟
• اصول ایمنی مربوط به استفاده از زودپزها رعایت می شود؟
• وسایلی نظیر چاقو در جای مناسب خود قرار می گیرد؟
• وسایل الكتریكی دور از گاز و ظرفشویی نگه داشته می شوند و با دست های خشك از آنها استفاده می شود؟            
• از دستگیره برای جلوگیری از سوختن دست استفاده می شود؟
• ضایعات  در جای مناسب قرار می گیرند؟
• از چهارپایه مناسب برای دسترسی به كمدهای بالای آشپزخانه استفاده می شود؟
• از هواكش مناسب استفاده می­شود؟
• در آشپزخانه شماره تلفن های اضطراری(پلیس،آتش نشانی،  اورژانس، اداره آب، برق، گاز) در محلی مشخص و در دسترس قرار دارند؟

 

4-2- اتاق خواب و پذیرایی

• فرش ها طوری قرار گرفته­اند كه لغزنده نباشند؟
• مسیرهای رفت و آمد، مرتب و بدون مانع هستند؟
• شومینه محافظ دارد؟
• پریزهای كافی ومناسب برای استفاده از وسایل برقی وجود دارد؟
• نزدیكی وسایل و مواد در كنار هم (مثل پرده، آباژور و غیره) خطر آفرین نیستند؟   

 

     4-3- گاراژ

• وسایل درجای خود قرار گرفته و گاراژ مرتب است؟ كف گاراژ تمیز است  و مواد سوختنی در  ظرف مناسب قرار گرفته و در جای معین قرار دارند؟
• نور گاراژ كافی است و كلید روشنایی نزدیك درب قرار دارد؟
• ماشین در پشت درب گاراژ در پارك و یا دنده قرار گرفته تا راه نیفتد؟
• هنگام عقب رفتن با ماشین،  مواظب اطراف هستید؟

 

4-4- كارگاه

• تینر و رنگ ها در ظروف فلزی  نگهداری می شوند؟
• وسایل برقی مواقعی كه استفاده نمیشوند از پریز برق خارج می شوند؟
• پارچه های روغنی در ظروف فلزی و دور از هوا نگهداری می شوند؟
• ابزارها دور از دسترس كودكان نگهداری می شوند؟       
• نور و هوای كارگاه مناسب است؟
• كپسول اطفای حریق در كارگاه موجود هست؟
• اتصال زمین كارگاه مناسب است؟       
• در كارهایی كه احتمال پرتاب ذرات و آسیب به چشم وجود دارد، از عینك ایمنی استفاده می­شود؟
• محافظ (گارد) دستگاه های برقی سرجایشان قرار دارند؟

 

4-5- حمام

• دستگیره های مناسب، نزدیك وان و دوش وجود دارند؟
• مایعات تمیزكننده دور از دسترس كودكان قرار دارند؟
• هنگام كار با وسایل برقی، دست ها خشك می باشند؟
• از اسپری­ها، دور از شعله و سیگار استفاده می­شود؟

 

 

 

4-6- راه پله­ها

• از نرده های مناسب استفاده شده است؟
• روشنایی آن كافی است؟
• اسباب بازی كودكان دور از راه پله نگهداری می­شود؟
• از راه پله ها به عنوان انباری استفاده نمی­شود؟
• محافظ مناسب در راه پله، برای جلوگیری از عبور كودكان وجود دارد؟

 

4-7- انباری

• رعایت می­شودكه انباری به محل ضایعات و آشغال تبدیل نشود؟
• رعایت می­شود كه مواد قابل اشتعال در انباری نگهداری نشوند؟
• كف، در و دیوار انباری بدون مشكل است و روشنایی آن كافی است؟
• وسایل در جای خود به صورت مرتب قرار دارند؟

 

4-8- زیرزمین و موتورخانه

1- از محل استقرار تاسیسات گاز، آب و برق با اطلاعید و ازنحوه كار با آنها آگاه هستید؟

2- لوله های گاز و آب با رنگ متفاوت مشخص شده اند؟        

3-از كار با وسایل موجود در موتور خانه آگاهی دارید؟

4- تخلیه هوای موتورخانه به صورت صحیح انجام می شود؟

5- در صورت نشتی گاز، به اداره گاز اطلاع داده می­شود؟

6-كلیدهای قطع و وصل برق مشخص بوده و روش استفاده از آنها مشخص است؟           

7- فیوزهای اضافی در دسترس هستند؟

8- اگر فیوزی بسوزد، دقت می­شود قبل از تعویض آن، علت سوختن بررسی شود؟

9- از ظرفیت فیوزها به صورت مناسب استفاده می شود و از حد مجاز تجاوز نمی­شود؟

10- كار هركدام از كلیدها، كاملا مشخص است؟     

11- مواد قابل اشتعال از لامپ­ها دور هستند؟

12- در كابل كشی برای وسایل برقی پرمصرف، دقت كافی به عمل آمده است؟

13- وسایل برقی نظیر لباسشویی و خشك كن دارای اتصال زمین هستند؟

14- در موتورخانه وسایل خطرناك دور از دسترس كودكان قرار دارند؟

 

4-9- بیرون منزل

• ابزارآلات پس ازاستفاده به محل نگهداری آنها برگشت داده می­شوند؟
• در انجام كارهای سنگین از كمك دیگران استفاده می­شود؟
• در هنگام استفاده از وسایل برقی، كودكان دور از محل كار نگه داشته می­شوند؟
• هنگام تعمیر وسایل برقی، اینگونه وسایل از برق قطع می­شوند؟
• در روشن  كردن ذغال از نفت بجای بنزین استفاده می­شود؟
• نردبان در جای مناسب نگهداری شده و وضعیت آن در حد مطلوب می باشد؟            
• در هنگام استفاده از نردبان برای كارهای تعمیراتی، تدابیر ایمنی لازم صورت  می­گیرد؟             
• سطل زباله در محل مناسب نگهداری می­شود؟
• تعمیرات منزل به موقع صورت می­گیرد؟
• بند رخت در ارتفاع مناسب قرار دارد و برای تردد افراد مشكلی بوجود نمی­آورد؟
• آنتن تلویزیون به صورت صحیح نصب شده است؟

 

5- نتیجه گیری

علیرغم آنكه در خانه­های امروزی از تكنولوژی مدرن استفاده می شود، آمار حوادث نشان می­دهد كه منازل جاهای امنی برای زندگی نیستند. از آنجایی كه افراد بخش عمده­ای از اوقات خود را در منازل سپری می كنند میزان مواجهه آنان با حوادث مختلف در منزل زیاد است. علم و تكنولوژی جدید كمك كرده تا انسان از مواد و تجهیزات گوناگونی استفاده نماید؛ در حالی كه برخی افراد جامعه هنوز استفاده ایمن از آنها را فرا نگرفته­اند. اعمال ناایمن و تركیب آن با شرایط ناایمن، ریسك موجود در خانه ها را افزایش داده است. عدم توجه به آموزش همگانی و برخورد غیر مسوولانه با مشكل، حوادث منازل را حادتر نموده است.

لزوم یك برنامه صحیح و هماهنگ به منظور آموزش ایمنی در جامعه، احساس می گردد. ایمنی منازل باید در درجه اهمیت قرار گیرد و در این ارتباط باید از علم ایمنی و وسایل ارتباط جمعی برای آموزش افراد جامعه استفاده نمود. با ایجاد یك برنامه ایمنی مناسب و موثر در منازل، جامعه به سمت سالم سازی و تكامل گام برمی دارد.